CHƯƠNG XXI. Lời Diễn Thuyết Của Tuổi Trẻ-Những Bài Văn Của Các Cô Gái Trẻ-Một Tầm Nhìn Dài-Sự Trả Thù Của Cậu Bé Được Thỏa Mãn

Kỳ nghỉ hè đã gần kề. Người thầy giáo vốn đã nghiêm khắc, nay càng trở nên nghiêm khắc và đòi hỏi hơn bao giờ hết, bởi ông muốn trường mình có một màn trình diễn thật xuất sắc trong ngày “Kiểm tra”. Cây roi và thước kẻ của thầy giờ đây hiếm khi được nghỉ ngơi – ít nhất là đối với những học trò nhỏ. Chỉ có những cậu bé lớn nhất và các cô gái mười tám, hai mươi tuổi mới tránh được những trận đòn. Mà những trận đòn của thầy Dobbins cũng thật dữ dội; bởi dù dưới bộ tóc giả kia, thầy có một cái đầu trọc lốc và bóng loáng, thầy mới chỉ bước vào tuổi trung niên và cơ bắp vẫn còn rất mạnh mẽ.

Khi ngày trọng đại ấy cận kề, mọi sự độc đoán trong con người thầy đều trỗi dậy; thầy dường như tìm thấy niềm khoái trá khi trừng phạt những lỗi lầm dù là nhỏ nhặt nhất. Hệ quả là, những cậu bé nhỏ tuổi hơn phải trải qua những ngày dài trong sợ hãi và đau khổ, còn ban đêm thì bàn mưu tính kế trả thù. Chúng không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để trêu chọc thầy. Nhưng thầy luôn đi trước một bước. Hình phạt theo sau mỗi lần trả thù thành công đều quá khắc nghiệt và nặng nề đến mức lũ học trò luôn phải rút lui khỏi cuộc chiến trong tình cảnh thất bại ê chề.

Cuối cùng, chúng họp bàn với nhau và nảy ra một kế hoạch hứa hẹn một chiến thắng vang dội. Chúng thề thốt với cậu con trai của người thợ vẽ bảng hiệu, kể cho cậu ta nghe kế hoạch và cầu xin sự giúp đỡ. Cậu ta cũng có lý do riêng để vui mừng, bởi thầy giáo đang ở trọ nhà cậu và đã cho cậu đủ lý do để căm ghét. Vợ thầy giáo sắp sửa đi thăm họ hàng ở quê trong vài ngày, và sẽ chẳng có gì cản trở kế hoạch này; thầy giáo thường chuẩn bị cho những dịp lớn bằng cách uống say khướt, và cậu con trai của người thợ vẽ bảng hiệu nói rằng khi thầy đạt đến trạng thái mong muốn vào Tối Kiểm tra, cậu ta sẽ “xử lý mọi việc” trong lúc thầy ngủ gật trên ghế; sau đó, cậu ta sẽ đánh thức thầy đúng lúc và vội vã đưa thầy đến trường.

Đúng lúc, dịp trọng đại ấy đã đến. Tám giờ tối, ngôi trường được thắp sáng rực rỡ, trang hoàng bằng những vòng hoa và dây lá. Thầy giáo ngồi uy nghiêm trên chiếc ghế lớn đặt ở bục cao, phía sau là tấm bảng đen. Trông thầy lúc ấy có vẻ khá dễ chịu. Ba dãy ghế hai bên và sáu dãy ghế phía trước thầy đều chật kín những nhân vật quan trọng của thị trấn và các bậc phụ huynh.

Bên trái thầy, phía sau hàng ghế dành cho công chúng, là một bục tạm rộng rãi dành cho các học sinh tham gia biểu diễn trong buổi tối hôm ấy: những hàng ghế của các cậu bé nhỏ, sạch sẽ tắm rửa và ăn mặc chỉnh tề đến mức khó chịu không thể chịu nổi; những hàng ghế của các cậu trai lớn hơn trông còn lóng ngóng, vụng về; và những khối tuyết trắng tinh là các cô gái, thiếu nữ trong bộ váy vải lanh, vải muslin, rõ ràng ý thức rất rõ về đôi cánh tay trần của mình, về những món trang sức cổ xưa từ bà ngoại để lại, cùng những dải ruy băng hồng xanh nhỏ xíu và những bông hoa điểm xuyết trên mái tóc.

Phần còn lại của căn phòng thì chật cứng những học sinh không tham gia vào các tiết mục biểu diễn.

Buổi biểu diễn bắt đầu. Một cậu bé nhỏ tuổi đứng dậy, ngượng nghịu đọc thuộc lòng bài diễn văn: “Thật khó để mong đợi một người ở tuổi tôi có thể đứng nói trước công chúng trên sân khấu này…” cùng những lời tương tự – cậu ta diễn theo những động tác minh họa cứng nhắc, giật cục một cách đau đớn, như thể một cỗ máy đang vận hành – nếu có thể tưởng tượng cỗ máy ấy hơi bị trục trặc. Dù vậy, cậu vẫn hoàn thành phần trình diễn một cách an toàn, dẫu trong lòng đầy sợ hãi, và nhận được một tràng pháo tay vang dội khi cậu cúi chào theo đúng điệu đã được luyện tập rồi rút lui.

Một cô bé tiếp theo, hơi e thẹn, líu ríu đọc bài: “Mary có một chú cừu nhỏ…” và những câu tiếp theo – cô thực hiện một cái cúi chào đáng yêu, đón nhận tràng vỗ tay xứng đáng, rồi ngồi xuống với gương mặt ửng hồng lộ rõ vẻ hạnh phúc.

Tom Sawyer tiến lên với một vẻ tự tin quá mức, cất cao giọng đọc bài diễn văn bất hủ và không thể nào quên “Cho tôi tự do hoặc cho tôi cái chết”, bằng một giọng đầy phẫn nộ và kèm theo những cử chỉ mạnh mẽ, rồi đột nhiên dừng lại giữa chừng. Một nỗi sợ sân khấu kinh hoàng ập đến, chân cậu run lên bần bật và cậu gần như tắc nghẹn. Thực sự, cậu nhận được sự đồng cảm rõ rệt từ phía khán giả, nhưng cũng phải đối mặt với sự im lặng của họ, điều đó còn tồi tệ hơn cả sự đồng cảm. Thầy giáo nhíu mày, và điều đó đã kết thúc bi kịch. Tom cố gắng một hồi rồi lùi bước, hoàn toàn thất bại. Có một vài tiếng vỗ tay yếu ớt vang lên, nhưng chúng nhanh chóng lụi tắt.

Kế tiếp là bài diễn thuyết “Cậu bé đứng trên boong tàu cháy”; rồi đến “Người Assyria đã xuống”, cùng những viên ngọc diễn thuyết khác. Sau đó là phần đọc bài và cuộc thi đánh vần. Lớp tiếng Latinh ít ỏi đã trình bày phần thi của mình với niềm vinh dự. Tiết mục trọng tâm của buổi tối đã đến – những “bài luận” nguyên bản của các cô gái. Từng người một lần lượt bước lên mép bục, hắng giọng, giơ cao bản thảo của mình (được buộc bằng những dải ruy băng xinh xắn), và bắt đầu đọc, với sự tập trung hết sức nặng nhọc vào phần “diễn cảm” và các dấu câu. Chủ đề của họ cũng y hệt những chủ đề đã từng được làm sáng tỏ trong các dịp tương tự bởi các bà mẹ của họ trước kia, bởi các bà của họ, và chắc chắn là bởi toàn bộ tổ tiên theo dòng nữ giới của họ cho đến tận thời kỳ Thập Tự Chinh. “Tình bạn” là một chủ đề; “Ký ức về những ngày đã qua”; “Tôn giáo trong Lịch sử”; “Miền đất Mơ mộng”; “Ưu điểm của Văn hóa”; “Các hình thức Chính phủ được so sánh và đối chiếu”; “Nỗi buồn”; “Tình yêu hiếu thảo”; “Những tâm tư thầm kín của trái tim,” vân vân và vân vân.

Một đặc điểm chung trong các bài luận kiểu này là sự ủ dột, sầu não được vun đắp và nâng niu; một đặc điểm khác là sự tuôn trào phung phí, dư dật của “ngôn từ hoa mỹ”; một đặc điểm khác nữa là khuynh hướng ép buộc đưa vào những từ ngữ và cụm từ đặc biệt quý giá cho tới khi chúng bị mài mòn sáo rỗng; và một nét nổi bật, làm hỏng chúng một cách đặc biệt, chính là bài thuyết giáo gắn liền, không thể chịu nổi, vẫy cái đuôi cụt què của nó ở cuối mỗi một bài luận.

Dù chủ đề là gì đi nữa, người ta vẫn cố công vắt óc xoay xở để lái nó về một khía cạnh nào đó mà tâm trí đạo đức và tôn giáo có thể suy ngẫm để được khai sáng. Tính giả tạo lộ liễu của những bài thuyết giáo này vẫn không đủ để bài trừ khuynh hướng ấy ra khỏi nhà trường, và cho đến tận ngày nay nó vẫn chưa đủ; có lẽ sẽ chẳng bao giờ là đủ, chừng nào thế giới này còn tồn tại.

Trong bất kỳ ngôi trường nào trên đất nước chúng ta, không có cô gái nào không cảm thấy mình có bổn phận phải kết thúc bài luận bằng một bài thuyết giáo; và bạn sẽ thấy rằng bài thuyết giáo của cô gái phù phiếm, ít mộ đạo nhất trong trường lại luôn là bài dài nhất và thể hiện lòng mộ đạo một cách không ngừng nghỉ, không khoan nhượng nhất. Nhưng thôi, đủ rồi. Sự thật mộc mạc thường khó nuốt.

Chúng ta hãy cùng trở lại “Buổi Kiểm Tra”. Bài luận đầu tiên được đọc lên mang nhan đề “Chẳng lẽ cuộc đời là thế ư?” Có lẽ người nghe có thể chịu đựng được một đoạn trích ngắn từ bài viết ấy:

“Trong những ngày thường, tâm hồn non trẻ hướng về một buổi lễ hội được mong chờ với những cảm xúc tưng bừng nào! Trí tưởng tượng bận rộn vẽ nên những bức họa hồng hồng về niềm hoan lạc. Trong mộng tưởng, người tôn sùng thời trang quyến rũ nhìn thấy mình giữa đám đông lễ hội, ‘là trung tâm của mọi ánh mắt ngưỡng mộ.’ Hình ảnh duyên dáng của nàng, trong tấm váy trắng muốt tinh khôi, đang xoay mình theo những điệu nhạc vui tươi; đôi mắt nàng là sáng nhất, bước chân nàng là nhẹ nhàng nhất giữa đám đông rộn ràng.”

Trong những mộng tưởng ngọt ngào như thế, thời gian cứ thế lướt qua, và cuối cùng giây phút nàng hằng mong đợi cũng đã đến, khi nàng bước vào thế giới Elysian mà nàng từng mơ ước với bao khát khao rực cháy. Mọi thứ hiện lên trước mắt nàng thật diệu kỳ, dưới ánh nhìn đắm say mê hoặc. Mỗi cảnh tượng mới lại càng quyến rũ, càng lộng lẫy hơn cảnh trước đó. Nhưng rồi, sau một lúc lâu, nàng chợt nhận ra rằng đằng sau vẻ hào nhoáng bề ngoài ấy, tất cả chỉ là hư ảo phù du; những lời ca tụng từng làm mê đắm tâm hồn nàng, giờ nghe ra thật nhàm chán và gai tai; vũ trường dần đánh mất đi sức cuốn hút vốn có; và với thân thể mỏi mòn, trái tim chứa đầy nỗi chua xót, nàng quay lưng bước đi, với niềm tin chắc chắn rằng những thú vui trần gian không bao giờ có thể làm thỏa mãn những khát vọng sâu thẳm của tâm hồn!

Và cứ thế mọi chuyện tiếp diễn. Thỉnh thoảng, trong lúc nghe đọc, văng vẳng tiếng xì xào tán thưởng, cùng những lời thì thầm thốt lên: “Thật ngọt ngào làm sao!” “Thật hùng hồn thay!” “Đúng vậy!” và những lời tương tự. Khi bài viết kết thúc bằng một lời răn đạo đức đặc biệt khó chịu, tiếng vỗ tay bỗng trở nên nồng nhiệt, sôi nổi.

Sau đó, một cô gái mảnh mai, có vẻ u sầu, với khuôn mặt trông “thú vị” vì vẻ xanh xao do thuốc thang và chứng khó tiêu mang lại, đứng dậy và đọc một bài “thơ”. Chỉ cần hai khổ thơ cũng đủ rồi:

“Lời Tạm Biệt Của Một Thiếu Nữ Missouri Gửi Alabama

Alabama, tạm biệt! Ta yêu nàng biết bao!

Nhưng giờ đây ta tạm xa nàng rồi!

Buồn, ôi, buồn lắm thay những suy tư về nàng khiến tim ta tràn đầy,

Và những ký ức cháy bỏng tràn ngập khắp trán ta!

Vì ta đã lang thang qua những khu rừng hoa của nàng;

Đã rong ruổi và đọc sách bên dòng Tallapoosa;

Đã lắng nghe tiếng nước xiết của Tallassee;

Và bên bờ Coosa, đã đón ánh sáng của Aurora.”

“Nhưng ta không xấu hổ vì trái tim mang quá nhiều tình cảm,

Cũng không thẹn thùng khi đôi mắt lệ nhòa ngoảnh nhìn lại;

Không phải từ một vùng đất xa xôi ta phải chia xa,

Không phải vì những con người xa lạ mà ta thở dài đầy lưu luyến.

Sự chào đón nồng nhiệt và mái ấm đã thuộc về ta ở Tiểu bang này,

Còn những thung lũng ta rời bỏ – những ngọn tháp của nó dần mờ nhạt trong ký ức

Và lạnh giá sẽ là ánh mắt, trái tim, cùng tâm trí ta,

Khi, Alabama yêu dấu! Chúng nhìn nàng một cách lạnh lùng!”

Rất ít người ở đó hiểu “tête“ nghĩa là gì, nhưng bài thơ vẫn được đón nhận nồng nhiệt.

Sau đó, một thiếu nữ với làn da ngăm đen, đôi mắt đen huyền, mái tóc đen dài bước lên. Cô dừng lại trong chốc lát với vẻ đau buồn sâu sắc, rồi bắt đầu đọc bằng một giọng trầm đều, nghiêm trang:

MỘT HÌNH ẢNH

Đêm tối đen và bão tố. Xung quanh ngai vàng cao vời vợi, không một ngôi sao nào lấp lánh; nhưng những tiếng sấm trầm hùng, nặng nề không ngừng vang vọng bên tai; trong khi đó, những tia chớp kinh hoàng giận dữ xé toang những căn phòng mây đặc trên thiên đường, dường như khinh thường sức mạnh mà vĩ nhân Franklin đã tác động lên nỗi sợ hãi của chúng! Ngay cả những cơn gió gào thét cũng cùng lúc tràn ra từ những nơi ẩn náu bí ẩn của chúng, và thổi cuồng lên như muốn góp phần làm tăng thêm vẻ hoang dã của cảnh tượng này.

Trong khoảnh khắc tối tăm, u sầu như thế, tâm hồn tôi khao khát sự cảm thông của một con người; thế nhưng thay vào đó,

‘Người bạn thân thiết nhất của tôi, người chỉ dẫn, người an ủi và dẫn lối cho tôi-

Niềm vui của tôi trong lúc buồn phiền, niềm hạnh phúc thứ hai của tôi trong niềm hoan lạc,’ đã đến bên cạnh tôi.

Nàng bước đi tựa một trong những sinh linh rực rỡ được vẽ nên dưới những lối đi chan hòa nắng trong khu vườn địa đàng tưởng tượng của những tâm hồn lãng mạn và trẻ trung, một nữ hoàng sắc đẹp chẳng cần điểm tô gì ngoài vẻ đẹp siêu phàm của chính mình. Bước chân nàng nhẹ nhàng đến nỗi chẳng gây ra một tiếng động nào, và nếu không nhờ sự rung động kỳ diệu lan tỏa từ cái chạm ấm áp của nàng, cũng giống như những vẻ đẹp khiêm nhường khác, nàng đã lướt qua mà chẳng ai hay biết – chẳng ai tìm kiếm. Một nỗi buồn kỳ lạ phủ lên gương mặt nàng, tựa những giọt nước mắt bằng giá trên tấm áo choàng của tháng Chạp, khi nàng chỉ tay về phía những thế lực đang giành giật bên ngoài, và bảo tôi hãy ngẫm nghĩ về hai sinh thể đang được phô bày ra đó.

Cơn ác mộng này chiếm khoảng mười trang bản thảo và kết thúc bằng một bài thuyết giáo hủy diệt mọi hy vọng của những người không theo đạo Presbyterian, và nó đã giành giải nhất. Bài luận ấy được coi là nỗ lực xuất sắc nhất của buổi tối. Ngài thị trưởng của làng, khi trao giải thưởng cho tác giả, đã có một bài diễn văn nồng nhiệt, trong đó ngài phát biểu rằng đó là điều “hùng hồn” nhất từng được nghe, và ngay cả Daniel Webster cũng hẳn tự hào về nó.

Có thể nhận thấy, nhân tiện, rằng số lượng bài luận trong đó từ “tuyệt đẹp” được sử dụng quá mức, và kinh nghiệm con người được gọi là “trang đời”, đều nằm trong mức trung bình thông thường.

Lúc này, thầy giáo, gần như đã dịu dàng đến mức sắp trở nên hòa nhã, đẩy chiếc ghế sang một bên, quay lưng lại với khán giả, và bắt đầu vẽ một bản đồ châu Mỹ lên bảng đen để lớp ôn tập môn địa lý. Nhưng đôi tay không vững của thầy đã phạm phải một sai lầm đáng tiếc, và một tràng cười khúc khích bị kìm nén lan khắp phòng học. Thầy biết lý do là gì và bắt đầu sửa chữa.

Thầy xóa đi những đường nét cũ và vẽ lại, nhưng chúng càng trở nên méo mó hơn bao giờ hết, khiến tiếng cười khúc khích càng thêm rõ rệt. Thầy tập trung hết sức vào công việc, dường như quyết tâm không để sự vui nhộn kia làm mình nản chí. Thầy cảm nhận được mọi ánh mắt đang đổ dồn về phía mình; thầy tưởng mình sắp thành công, nhưng tiếng cười khúc khích vẫn không ngừng, thậm chí ngày càng lớn hơn.

Quả đúng như vậy. Phía trên có một gác mái, ngay trên đầu thầy là một lỗ thông hơi; từ cái lỗ ấy, một con mèo bị buộc dây quanh bụng đang từ từ hạ xuống; đầu nó được quấn một mảnh vải để ngăn tiếng kêu, và hàm bị buộc chặt để không thể mở ra. Khi từ từ rơi xuống, nó cong người lên, dùng móng cào vào sợi dây, rồi đung đưa, vẫy vuốt trong không trung.

Tiếng cười khúc khích càng lúc càng lớn – con mèo chỉ còn cách cái đầu đang chăm chú của thầy giáo sáu inch – xuống, xuống nữa, thấp hơn một chút, và nó đã dùng móng vuốt tuyệt vọng của mình túm lấy bộ tóc giả của thầy, bám chặt lấy nó, rồi trong chớp mắt bị kéo ngược lên gác mái, tay vẫn giữ chặt chiếc “chiến lợi phẩm”! Và ánh sáng bỗng lóe lên từ cái đầu trọc lóc của thầy – bởi cậu con trai của người thợ vẽ bảng hiệu đã mạ vàng nó!

Buổi họp đến đây là kết thúc. Đám học trò đã được báo oán. Kỳ nghỉ hè đã bắt đầu.

[*] LƯU Ý: – Các “bài luận” giả mạo được trích dẫn trong chương này được lấy nguyên văn từ một tập sách có tựa đề “Văn xuôi và Thơ, của một Quý bà Miền Tây” – nhưng chúng hoàn toàn và chính xác theo khuôn mẫu của nữ sinh, và do đó, hay hơn nhiều so với bất kỳ sự bắt chước nào.