CHƯƠNG I. Này Tom-Bà Polly Quyết Định Nhiệm Vụ Của Mình-Tom Tập Nhạc-Thử Thách-Một Lối Vào Riêng

“Tom!”

Không ai đáp lại.

“TOM!”

Vẫn không có tiếng trả lời.

“Không biết thằng bé lại đi đâu rồi nhỉ? Này TOM!”

Vẫn im lặng.

Bà lão kéo mắt kính xuống, đưa mắt nhìn quanh phòng; rồi bà lại đẩy kính lên và nhìn từ phía dưới gọng kính. Bà hiếm khi nhìn qua kính để tìm một cậu bé – đó là cặp kính “diện” của bà, niềm kiêu hãnh trong lòng, được làm ra để “làm đẹp” chứ không phải để “sử dụng” – bà có thể nhìn xuyên qua hai cái nắp nồi còn rõ hơn. Bà hơi bối rối một chút, rồi nói, không phải giọng gắt gỏng, nhưng đủ lớn để đồ đạc trong phòng đều có thể nghe thấy:

“Được rồi, nếu bà bắt được mày thì bà sẽ-“

Bà chưa kịp dứt lời, vì lúc ấy bà đang cúi người xuống, dùng cán chổi thọc mạnh vào dưới gầm giường, nên bà phải ngừng lại để lấy hơi mà tiếp tục thọc. Nhưng bà chẳng moi ra được gì ngoài một con mèo.

“Chưa từng thấy đứa trẻ nào như nó!”

Bà bước đến cửa, đứng trong khung cửa mở toang, ngó ra phía vườn tược với những dây cà chua và đám cỏ dại mọc um tùm. Chẳng thấy bóng dáng Tom đâu. Thế là bà cất cao giọng, hướng thẳng về phía xa, và hét vang lên:

“T-o-o-o-m!”

Một tiếng động nhỏ vọng lên ngay sau lưng bà, bà quay phắt lại, tay kịp túm lấy vạt áo một cậu bé và giữ chặt không cho cậu chạy thoát.

“Tìm thấy rồi! Ta đáng lẽ phải nghĩ đến cái tủ quần áo này ngay từ đầu mới phải. Con đang làm gì trong đó vậy?”

“Không có gì ạ.”

“Không có gì! Nhìn tay con xem! Rồi nhìn miệng con nữa! Cái thứ gì đây?”

“Con không biết ạ, dì.”

“Ta biết rồi. Đó là mứt – đúng là mứt. Ta đã nói bốn mươi lần rồi, nếu con không chịu để yên cái lọ mứt đó thì ta sẽ lột da con. Đưa cây roi đây cho ta.”

Cây roi vung lên lơ lửng trong không trung – mối nguy hiểm thật là kinh khủng –

“Ôi! Dì nhìn ra phía sau kìa!”

Bà lão quay phắt lại, vội vàng kéo váy áo ra khỏi chỗ nguy hiểm. Cậu bé lập tức chạy vụt đi, leo qua hàng rào gỗ cao, rồi biến mất tăm.

Dì Polly của cậu bé đứng sững lại một lúc, rồi bật cười một cách dịu dàng.

“Ôi trời, sao ta chẳng bao giờ học được điều gì từ nó nhỉ? Chẳng lẽ nó chưa đủ trò tinh quái với ta để ta phải luôn đề phòng sao? Nhưng người già chính là kẻ ngốc nghếch nhất. Không thể dạy chó già những trò mới, như người ta vẫn nói. Nhưng lạy Chúa, nó chẳng bao giờ lặp lại một trò hai ngày liền, làm sao mà người ta biết được điều gì sẽ xảy ra chứ? Nó dường như biết rõ nó có thể khiến ta bực mình đến mức nào trước khi ta nổi giận, và nó biết nếu nó có thể khiến ta phân tâm một lúc hay làm ta cười, thì mọi chuyện sẽ qua đi và ta chẳng thể nào đánh nó một roi. Ta không làm tròn bổn phận với thằng bé này, đó là sự thật, Chúa biết điều đó. Thương cho roi cho vọt, như Sách Thánh đã dạy. Ta biết ta đang chuốc lấy tội lỗi và gây khổ đau cho cả hai chúng ta. Nó chất chứa đầy quỷ dữ, nhưng ôi trời! Nó là đứa con của chị gái đã khuất của ta, tội nghiệp, và ta không nỡ đánh đập nó, bằng cách nào đó. Mỗi lần ta tha thứ cho nó, lương tâm ta lại quặn đau, và mỗi lần ta đánh nó, trái tim già nua của ta lại tan nát. Thôi thì, con người sinh ra bởi phụ nữ thì sống chẳng bao lâu và đầy rẫy gian truân, như Kinh Thánh nói, và ta nghĩ điều đó đúng. Tối nay nó sẽ lại trốn học, và ngày mai ta buộc phải bắt nó làm việc để trừng phạt. Thật khó khăn khi bắt nó làm việc vào thứ Bảy, khi tất cả bọn trẻ khác đều được nghỉ ngơi, nhưng nó ghét làm việc hơn bất cứ thứ gì, và ta phải làm tròn bổn phận của mình với nó, nếu không ta sẽ hủy hoại đứa trẻ này.”

Tom quả thực đã trốn học và đã có một khoảng thời gian vui vẻ hết mực. Cậu trở về nhà vừa kịp lúc để phụ Jim, cậu bé da màu nhỏ, cưa củi cho ngày hôm sau và chẻ củi trước bữa tối – ít nhất cậu cũng có mặt để kể lại những cuộc phiêu lưu của mình cho Jim nghe trong khi Jim làm hết ba phần tư công việc. Em trai của Tom (hay chính xác là em trai cùng mẹ khác cha) Sid đã hoàn thành phần việc của mình (nhặt vụn củi), vì cậu là một đứa trẻ trầm tính, không có những trò nghịch ngợm hay gây rắc rối.

Trong khi Tom ăn tối, và lén lấy thêm đường mỗi khi có cơ hội, dì Polly hỏi cậu những câu hỏi đầy mưu mẹo và thâm sâu – bà muốn gài bẫy để cậu lỡ miệng tiết lộ điều gì đó tai hại. Giống như nhiều tâm hồn chất phác khác, bà có một niềm kiêu hãnh thầm kín là tin vào tài ngoại giao bí ẩn và sâu sắc của mình, và bà thích xem những mánh khóe rõ như ban ngày của mình như những kỳ công của sự xảo quyệt tinh vi. Bà nói:

“Tom, hôm nay trường học nóng lắm phải không?”

“Dạ vâng.”

“Nóng ghê lắm, phải không?”

“Dạ vâng.”

“Con có muốn đi tắm không, Tom?”

Một thoáng e dè lướt qua Tom – một nỗi nghi ngờ khó chịu. Cậu nhìn vào mặt dì Polly, nhưng gương mặt bà chẳng lộ chút gì. Thế nên cậu đáp:

“Dạ không – à, cũng không thật sự muốn lắm.”

Bà lão đưa tay sờ vào áo Tom rồi nói:

“Nhưng bây giờ con đã hết nóng rồi.” Và bà thấy thỏa mãn khi nhận ra mình đã khám phá ra chiếc áo vẫn còn khô mà không ai hay rằng đó chính là điều bà đang để ý. Nhưng dù bà cố giấu, Tom giờ đã biết chuyện gì đang xảy ra. Vì thế, cậu đoán trước được bước tiếp theo có thể là gì:

“Chúng con té nước lên đầu – tóc con vẫn còn ướt đây. Thấy không ạ?”

Dì Polly cảm thấy bực bội vì bà đã bỏ qua một chi tiết nhỏ như thế và để lỡ mất một cơ hội. Nhưng rồi bà lại nảy ra một ý nghĩ mới:

“Tom, để té nước lên đầu, con không cần phải tháo cổ áo mà ta đã khâu cho con ra, phải không? Cởi áo khoác ra!”

Vẻ lo lắng biến mất khỏi mặt Tom. Cậu mở áo khoác ra. Cổ áo vẫn được khâu chắc chắn.

“Ôi trời! Thôi được rồi, con đi đi. Ta đã tưởng chắc chắn là con trốn học đi bơi. Nhưng ta tha cho con, Tom. Ta nghĩ con giống như con mèo bị cháy lông, như người ta vẫn nói – tốt hơn vẻ bề ngoài. Lần này.”

Bà vừa hơi tiếc vì sự khôn ngoan của mình đã thất bại, vừa hơi mừng vì Tom đã lần đầu tiên hành động nghe lời.

Nhưng Sid nói:

“À, con cứ tưởng dì khâu cổ áo cho nó bằng chỉ trắng, nhưng nó lại là chỉ đen.”

“Sao, ta đã khâu nó bằng chỉ trắng mà! Tom!”

Nhưng Tom không đợi thêm nữa. Khi cậu bước ra cửa, cậu nói:

“Siddy, tao sẽ đánh mày vì chuyện đó.”

Ở một nơi an toàn, Tom xem xét hai chiếc kim lớn được cắm vào ve áo khoác của cậu, và có chỉ quấn quanh chúng – một chiếc kim có chỉ trắng và chiếc khác có chỉ đen. Cậu nói:

“Nếu không có Sid thì bà ấy đã không để ý rồi. Chết tiệt! Đôi khi bà ấy khâu bằng chỉ trắng, đôi khi bà ấy khâu bằng chỉ đen. Ước gì bà ấy cứ dùng một loại thôi – ta không thể nhớ nổi. Nhưng ta thề là ta sẽ đánh Sid vì chuyện đó. Ta sẽ dạy cho nó một bài học!”

Cậu không phải là cậu bé gương mẫu của thị trấn. Nhưng cậu biết rất rõ cậu bé gương mẫu ấy – và cậu căm ghét hắn ta thấu xương.

Chỉ trong vòng hai phút, hay thậm chí ít hơn, cậu đã quên hết mọi phiền muộn của mình. Không phải vì những phiền muộn ấy nhẹ nhàng và ít cay đắng hơn nhiều so với nỗi khổ của người lớn, mà bởi một mối quan tâm mới mẻ và mãnh liệt đã lấn át chúng, tạm thời đẩy chúng ra khỏi tâm trí cậu – cũng như con người ta thường quên đi những bất hạnh của mình trong cơn phấn khích trước một kế hoạch mới. Mối quan tâm mới ấy là một kỹ năng huýt sáo vô cùng giá trị mà cậu vừa học được từ một người da đen, và cậu đang nôn nóng muốn luyện tập nó mà không bị ai quấy rầy. Nó là một kiểu âm thanh đặc biệt, tựa như tiếng chim, một điệu ríu rít mềm mại và du dương, được tạo ra bằng cách để đầu lưỡi chạm nhẹ vào vòm miệng theo nhịp trong khi thổi ra hơi – độc giả hẳn còn nhớ cách làm, nếu ngày xưa mình từng là một cậu bé. Nhờ chăm chỉ và chú tâm, chẳng mấy chốc cậu đã thành thục kỹ năng ấy, và cậu bước đi trên phố với miệng ngập tràn giai điệu, lòng tràn ngập lòng biết ơn. Cậu cảm thấy mình chẳng khác nào một nhà thiên văn vừa khám phá ra một hành tinh mới – và nếu xét về niềm vui thuần khiết, sâu sắc và mãnh liệt, thì rõ ràng ưu thế thuộc về cậu bé chứ không phải nhà thiên văn kia.

Những buổi hè dài đằng đẵng. Trời vẫn chưa tối hẳn. Tom bỗng ngừng huýt sáo. Trước mặt cậu là một người lạ – một cậu bé cao lớn hơn cậu một chút. Bất kỳ người mới nào, dù trai gái lớn bé, cũng đều là một sự kiện gây tò mò ở ngôi làng nhỏ bé, nghèo nàn St. Petersburg này. Cậu bé này ăn mặc lại còn rất bảnh bao – bảnh bao vào một ngày thường. Thật đáng ngạc nhiên! Chiếc mũ của cậu ta thật tinh xảo, chiếc áo khoác xanh cài khuy kín mít còn mới tinh và phẳng phiu, quần của cậu cũng vậy. Cậu ta đi giày – và hôm nay mới chỉ là thứ Sáu. Cậu ta thậm chí còn đeo cà vạt, một dải ruy băng sặc sỡ. Cái vẻ thành thị của cậu ta làm Tom thấy bực bội. Tom càng nhìn chăm chăm vào “kỳ quan” lộng lẫy ấy, cậu càng vểnh mũi lên trước bộ cánh hào nhoáng của đối thủ, và càng cảm thấy bộ quần áo của mình trở nên xơ xác, tả tơi. Cả hai đều im lặng. Hễ một người cử động, người kia cũng cử động – nhưng chỉ di chuyển sang bên, theo một vòng tròn; họ lúc nào cũng đối mặt và nhìn chòng chọc vào nhau. Cuối cùng, Tom lên tiếng:

“Tao có thể đánh mày!”

“Tao muốn xem mày thử.”

“Ừ, tao làm được.”

“Mày không làm được đâu.”

“Tao làm được.”

“Mày không làm được.”

“Tao làm được.”

“Mày không làm được.”

“Làm được!”

“Không làm được!”

Một khoảng lặng khó xử. Rồi Tom nói:

“Tên mày là gì?”

“Có lẽ không phải việc của mày.”

“Ừ, tao sẽ làm cho nó là việc của tao.”

“Vậy tại sao mày không làm?”

“Nếu mày nói nhiều, tao sẽ làm.”

“Nhiều – nhiều – nhiều. Đây này.”

“Ồ, mày nghĩ mày thông minh lắm, phải không? Tao có thể đánh mày với một tay trói sau lưng, nếu tao muốn.”

“Sao mày không dám làm đi? Mày nói mày làm được mà.”

“Ừ, tao sẽ làm, nếu mày cứ trêu tao như thế.”

“Ồ vâng – tao thấy cả đám nhà mày đều thế cả.”

“Giỏi lắm! Mày tưởng mày ghê gớm lắm, phải không? Ôi, cái mũ kia!”

“Mày có thể vứt cái mũ đó đi nếu mày không ưa. Tao thách mày dám hất nó xuống – và ai nhận lời thách đấu sẽ bị trừng phạt.”

“Mày là đồ nói dối!”

“Mày cũng vậy.”

“Mày là đồ nói dối hèn nhát, chỉ dám huyên thuyên chứ không dám nhận lời thách.”

“Cút đi cho khuất mắt!”

“Này – nếu mày còn láo xược nữa, tao sẽ ném đá vào đầu mày đấy.”

“Ồ, tất nhiên mày sẽ làm vậy.”

“Ừ, tao sẽ làm.”

“Vậy tại sao mày không làm đi? Tại sao mày cứ nói mày sẽ làm? Tại sao mày không làm? Đó là vì mày sợ.”

“Tao không sợ.”

“Mày sợ.”

“Tao không sợ.”

“Mày sợ.”

Lại một khoảng lặng nữa, và họ nhìn nhau, nghiêng người sang bên. Chẳng mấy chốc, họ đứng vai kề vai. Tom nói:

“Biến khỏi đây!”

“Mày tự biến đi!”

“Tao sẽ không đi.”

“Tao cũng sẽ không đi.”

Thế là họ đứng đó, mỗi người đặt một chân chéo làm điểm tựa, và cả hai đều dùng hết sức đẩy nhau, nhìn nhau đầy căm ghét. Nhưng không ai có thể chiếm ưu thế. Sau khi vật lộn cho đến khi cả hai đều nóng bừng và đỏ mặt, mỗi người đều thả lỏng lực đẩy một cách thận trọng, và Tom nói:

“Mày đúng là đồ hèn nhát với lại con chó con. Tao sẽ mách anh tao, chỉ cần ngón tay út của anh ấy thôi là đánh bại mày dễ dàng, và tao nhất định sẽ bắt anh ấy làm thế.”

“Anh trai mày thì có gì đáng sợ? Tao cũng có anh trai, mà còn to lớn hơn anh mày nữa – hơn nữa, anh ấy có thể ném văng anh mày qua bên kia hàng rào kia kìa.” [Cả hai người anh trai đều chỉ là tưởng tượng.]

“Mày đang bịa chuyện.”

“Mày nói vậy không có nghĩa là không có thật.”

Tom dùng ngón chân cái vạch một đường trên mặt đất, rồi nói:

“Tao thách mày dám bước qua vạch này, nếu mày dám bước qua, tao sẽ đánh cho mày không thể đứng dậy nổi. Ai mà nhận lời thách thức này thì sẽ thành kẻ trộm cừu.”

Cậu bé mới vội vàng bước tới, nói:

“Giờ mày đã nói là mày sẽ làm, vậy thì làm đi cho tôi xem.”

“Đừng có thúc giục tao; mày nên coi chừng đấy.”

“Đấy, mày bảo mày sẽ làm – thế sao mày không làm?”

“Trời ạ! Chỉ cần hai xu là tao sẽ làm.”

Cậu bé mới rút từ trong túi ra hai đồng xu đồng to, chìa ra với vẻ chế nhạo. Tom hất văng chúng xuống đất. Ngay tức khắc, hai cậu bé vật lộn trong bụi đất, cuộn chặt vào nhau như mèo; và trong chốc lát, họ giằng co, xé rách quần áo, đấm đá vào mũi nhau, rồi cả người phủ đầy bụi bặm và vinh quang. Chẳng bao lâu, màn hỗn loạn dần lộ rõ, và qua làn khói của cuộc chiến, Tom hiện ra, đang ngồi đè lên người cậu bé mới, tay đấm liên hồi. “Hô lên ‘Đủ rồi’ đi!” cậu nói.

Cậu bé cứ giãy giụa để thoát thân. Cậu ta khóc nức nở – chủ yếu là vì tức giận.

“Hãy hô lên ‘Chịu thua!’” – và những cú đấm vẫn không ngừng giáng xuống.

Cuối cùng, người bạn mới nghẹn ngào thốt lên hai tiếng “Chịu thua!”, Tom liền thả cậu ta ra và nói:

“Giờ thì mày đã biết thế nào rồi đấy. Lần sau tốt nhất nên cẩn thận, xem mày đang đùa giỡn với ai.”

Cậu bé mới đến vừa phủi bụi trên quần áo, vừa nức nở, thỉnh thoảng lại ngoảnh lại nhìn Tom, lắc đầu đầy đe dọa về những gì cậu ta sẽ làm với Tom “vào lần tới khi bắt được cậu”. Tom đáp lại bằng những lời chế nhạo rồi bỏ đi với tâm trạng hả hê. Ngay khi Tom quay lưng lại, cậu bé mới liền nhặt một hòn đá, ném trúng vào lưng Tom rồi quay đầu chạy biến như một con linh dương. Tom đuổi theo tên phản bội về tận nhà và biết được chỗ ở của cậu ta. Sau đó, cậu đứng canh ở cổng nhà một hồi lâu, thách thức đối thủ ra ngoài, nhưng kẻ thù chỉ nhăn mặt với cậu qua cửa sổ và từ chối. Cuối cùng, mẹ của đối thủ xuất hiện, gọi Tom là một đứa trẻ hư hỏng, độc ác, thô lỗ và đuổi cậu đi. Thế là cậu bỏ đi, nhưng không quên nói rằng cậu sẽ “rình” cậu bé đó.

Tối hôm ấy, cậu trở về nhà khi trời đã khá khuya, và ngay lúc cẩn thận trèo qua khung cửa sổ, cậu đã lọt ngay vào một cuộc mai phục, dưới hình hài của người dì. Khi bà nhìn thấy bộ dạng quần áo của cậu, ý định biến ngày nghỉ thứ Bảy của cậu thành một ngày lao động khổ sai đã trở nên vững chắc, cứng rắn tựa kim cương.